Ang kalagayan ng mga locally stranded individuals (LSI)

ANG KALAGAYAN NG MGA LOCALLY STRANDED INDIVIDUALS (LSI)

Maikling sanaysay ni Gregorio V. Bituin Jr.

Napabalita sa telebisyon, radyo at pahayagan, lalo na sa social media, ang tinatawag na locally stranded individuals o LSI. Sumulpot ang ganitong penomenon nito lamang panahon ng pandemya. 

Ayon sa balita, mayroon nang 8,408 LSI na pawang nasa Kamaynilaan na nais nang pauwiin ng pamahalaan sa kani-kanilang lalawigan. 

Sa pagtitipon ng mga LSI, halimbawa sa loob ng Rizal Memorial Stadium, hindi nasusunod ang social distancing, o yaong pamantayang dapat ay isang metro ang layo sa bawat isa. Habang ang karamihan sa kanila ay nagsusuot naman ng face mask at face shield, malinaw na hindi nila napapanatili ang ligtas na distansya mula sa bawat isa. Sa dami ba naman ng tao, paano nga ba ang pagdisiplina sa kanila, habang karamihan sa kanila, bukod sa nais nang makauwi, ay pagod na, kaya kung saan-saan na lang isinasalampak ang kanilang pagal na katawan.

Paulit-ulit ngang binigyang diin ng mga opisyal ng kalusugan ang kahalagahan ng paglayo ng pisikal at iba pang mga hakbang sa kaligtasan upang maiwasan ang anumang impeksyon sa coronavirus. Ang pagbawas ng mga paghihigpit sa usaping ito ay pinangangambahan na maging sanhi ng pagkakaroon ng coronavirus sa kalusugan ng mamamayan at sa ekonomiya.

Maaaring kumalat ang virus dahil sa mga malawakang pagtitipon tulad nito at maaaring mahirap nang malaman at masubaybayan kung sino ang maaaring magkasakit sakaling may mga taong nahawahan ng COVID-19.

Umapela si Joseph Escabo, pinuno ng Hatid Tulong Program ng pamahalaan, para sa pag-unawa matapos na maging viral ang mga larawan ng mga LSI sa mataong Rizal Memorial Stadium.

"Noong nakaraang araw, lahat ng mga taong 'yun ay nasa kalsada… Kailangan mo ng pagbibigay ng desisyon upang mabigyan ng maayos na kanlungan ang kababayan nating LSIs. Kung lumabag man po kami sa isyu ng social distancing, kailangan nating ipakita ang simpatya, pag-unawa at pag-aruga sa ating mga kababayan," sabi ni Escabo.

Pinag-aaralan din ng Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML) ang kalagayan ng mga LSI upang makagawa ng nararapat na tulong upang hindi sila mapabayaan ng pamahalaan.

Dahil sa pandemya, dumarami na ang mga LSI tulad sa labas ng Libingan ng mga Bayani at sa loob ng Rizal Memorial Stadium. Tila isa nang bagong penomenon ang usapin ng LSI sa bansa. Dahil sa pandemya, marami sa kanila'y natutulad sa mga maralitang iskwater na walang tahanan, walang matuluyan, at marahil ay wala na ring panggastos.

Isa ang kwento ni Michelle Silvertino, 33, na namatay habang nag-aabang ng masasakyang bus sa Pasay patungo sa Camarines Sur. Dahil walang masakyan, ilang araw siyang naghintay sa Pasay, at nagbabaka-sakaling may masakyan. Subalit dahil marahil wala nang sapat na pera, nagutom na, gininaw, walang matulugan kundi sa bangketa, at marahil iyon na ang kanyang ikinamatay. Ang kanyang kwento ang marahil nag-udyok sa pamahalaan na tingnan ang kaso ng mga LSI.

Kasama na riyan ang mga manggagawang nakatira na lamang sa kalye nang mawalan ng trabaho dahil sa pandemya, at pinalayas sa mga inuupahan nilang kwarto o apartment dahil wala na silang pambayad. Silang umaasa pa ring makabalik sa trabaho kaya hindi makauwi ng kanilang probinsya.

Sila'y ilan lang sa dumaraming maralitang hindi na alam kung saan titira. Marahil dapat silang organisahin upang sama-sama nilang maipaglaban ang kanilang karapatan at sama-samang singilin ang pamahalaang ito sa mga kapalpakan nito upang matiyak sanang napapangalagaan ang kanyang mga mamamayan.

Mga pinaghalawan:

https://cnnphilippines.com/news/2020/7/25/LSI-homecoming-Rizal-Memorial-Sports-Complex.html?fbclid=IwAR3-DOUrXGyD-yQp9i9_3xES-8RGGRPhSURks4YfKPgpcI_pZUiAfhbxTqc

https://newsinfo.inquirer.net/1331451/more-stranded-individuals-to-be-sent-home

https://newsinfo.inquirer.net/1289335/stranded-mother-dies-after-waiting-for-bus-ride-to-camarines-sur-at-edsa-footbridge

* Unang nalathala ang artikulong ito sa Taliba ng Maralita, opisyal na publikasyon ng pambansang organisasyon ng Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), isyu ng Oktubre 1-15, 2020, pahina 14-15.

Ang payo ng kampyong si Triple G

"Sometimes the only person that can see your goal is you. Stay focused and you will achieve it. You, yes you, you can do it too. Hard work pays off." ~ world middleweight boxing champion Gennady G. Golovkin

bilin ng isang magaling na boksingerong kampyon

minsan ang tanging makakakita ng iyong layon

ay ikaw lang mismo, kaya isipan mo'y ituon

upang mapagtagumpayan mo ang anumang hamon

isang magandang payo ni Gennadiy G. Golovkin

sa anumang larangan ay pagsikapan at sundin

minsan walang ibang tutulong kundi sarili rin

kaya kung di ka magsisikap ay walang kakamtin

pumokus ka sa iyong inaasam na larangan

ito man ay sa palakasan, agham, o sipnayan

bawat larang ay aralin at iyong pagsikapan

upang matamo ang tagumpay o inaasahan

mapipigil mo ang takot na namahay sa dibdib

malalagpasan mo ang lungkot sa malayong liblib

makakalabas ka rin sa pinaglunggaang yungib

matitigpas mo ang ulo ng sawang nanibasib

iyan ang isang payong magaling para sa masa

lalo sa tulad kong isang makata't aktibista

sa pagbaka't pagkamit ng panlipunang hustisya

sa panawagang baguhin ang bulok na sistema

- gregoriovbituinjr.

Napadpad man sa malayong ilang

oo nga't napadpad lang ako sa malayong ilang

subalit sa iwing katungkulan pa'y gumagampan

pagkabahag ng buntot sa akin ay walang puwang

kahit pa manuluyan sa amak ng karukhaan

nakakaakit man ang buhay sa gubat na liblib

ay parang nasa hukay na puputukin ang dibdib

dapat uwian kung saan ang iwing puso'y tigib

mabuti nang harapin ang sawang naninibasib

di mawawala sa taludturan ko't pangungusap

na pinagluluksa ang pagkawala sa pangarap

di na masulingan ang buntong hininga't paglingap

na inaasahan sa katungkulan kong tinanggap

ang halal ng mayorya'y dapat magawang magtanggol

sa prinsipyo't tindig na iwing buhay ay inukol

ayokong ituring na tusong unggoy na masahol

pa sa hayop, kahit pulang rosas pa ang mapupol

- gregoriovbituinjr.

Ang malabong larawan

malabo ang larawang namumuo sa isipan

silang karaniwan ay naroon sa panagimpan

animo ako'y hinehele sa malayang duyan

subalit kaylabong di maaninag sa kawalan

ang pagpapakatao'y di dapat maisantabi

mahalagang bilin sa atin ng mga bayani

sa pakikipagkapwa'y huwag mag-aatubili

pagkat ito'y tatanganan natin hanggang sa huli

kahit madarang man tayo sa apoy ng ligalig

at hinehele sa kandungan ng bunying pag-ibig

lubak man ang lansangan ay di pa rin mayayanig

anumang sigwa'y haharapin at tayo'y titindig

pusikit ang karimlan, sumulpot ang bulalakaw

maganda ba itong senyales na ating natanaw

ang mga naaninag ba'y palinaw ng palinaw

at baka paglaya'y masulyapan sa balintataw

- gregoriovbituinjr.

Pagbaka sa mananagpang

sumasanib sa kawalan ang gahum ng bangungot

na tila nagnanasa ang hukluban ng kalimot

may tumutusok sa tagiliran, pasundot-sundot

nakakailang kaya sa ulo'y pakamot-kamot

di mo pa magapi ang sa loob mo'y katunggali

patuloy pa rin nilang ang kapwa'y inaaglahi

nagpapakatao ka ngunit sila'y namumuhi

sa kagaya mong tangan pa rin ang nilulunggati

mag-ingat pa rin baka mahulugan ka ng sundang

mula sa buwan, tila ikaw ay palutang-lutang

huwag mong hayaang sa lusak ikaw ay gumapang

dahil nagapi ka na ng kalabang salanggapang

"sasagpangin ka namin, tulad mo'y di sinasanto!"

"ayoko, ayoko, ayoko! sinabing ayoko!"

"tulad mo'y balewala lang sa aming paraiso!"

"tanggap ko kahit na sa labang ito'y nagsosolo!"

- gregoriovbituinjr.

Pakikipagtunggali

animo ako'y ilahas na hayop na sugatan

at pagod na pagod sa naganap na tunggalian

pagkat ayaw palapa sa hayop ng kagubatan

o marahil sa gubat ay naghahari-harian

nakatindig pa rin kahit may sugat na natamo

sa bakbakang araw at gabi'y umaatikabo

kapwa pagod na ngunit di pa rin sila patalo

totoo, sugatan na ako'y di pa rin manalo

mabangis ang kalooban ng mga mananagpang

habang tangan ko pa ang kalasag na pananggalang

nageeskrimahan habang taktika'y tinitimbang

pinaghuhusayan upang di sila makalamang

hari ng kagubatang kagaya ko ring animal

ngunit di ko kaya ang malakas niyang atungal

isang taong lobong balat ng tupa ang balabal

sa labanang ito'y sinong magwawagi't tatagal

- gregoriovbituinjr.

Ang nag-iisang mais sa gilid ng kalsada

namunga na rin ang mais sa gilid ng kalsada

nag-iisa ang mais na iyon, walang kasama

nabuhay ng ilang buwan sa kanyang pag-iisa

sa kabila ng kalagayan,  nakapamunga pa

tulad din ng makatang kumakatha sa kawalan

may nakakatha sa umaga man o sa kadimlan

may katha sa sinag ng araw o patak ng ulan

lagaslas man ng tubig o kalagayan ng bayan

ang introvert nga akala mo'y may sariling mundo

tulad ko'y kayrami rin palang inaasikaso

laging may ginagawa, masaya mang nagsosolo

siyang may buti ring ambag sa mundo't kapwa tao

O, mais, mag-isa ka mang tumubo sa lansangan

subalit namunga ka pa't nagbigay-kasiyahan

ako'y nagpupugay sa iyong angking katatagan

tanging alaala'y larawan mong aking kinunan

- gregoriovbituinjr.

Ang mga bakod na ekobrik

nasulyapan ko lang ang mga bakod na ekobrik

habang naglalakad sa isang makipot na liblib

di papansinin kung di mo ito tinatangkilik

na kolektibong ginawa ng may pag-asang tigib

sinong nag-isip ng ganitong kapakinabangan

kundi yaong gustong malinis ang kapaligiran

kundi yaong ayaw na mga isda'y mabulunan

ng sangkaterbang plastik sa laot ng karagatan

mapapalad ang nakatira sa liblib na iyon

na sa tagalungsod na tulad ko'y malaking hamon

tambak-tambak ang plastik na sa lungsod tinatapon

anong gagawin ng kasalukuyang henerasyon

halina't pageekobrik ay ating itaguyod

sa mga libreng oras ay dito magpakapagod

kay Inang Kalikasan nga'y tulong na nating lugod

tayo nang magekobrik kaysa laging nakatanghod

- gregoriovbituinjr.

Sa pagwawalis ng kalat

Sa pagwawalis ng kalat

marapat talagang walisan ang ating paligid

upang mawala na ang mga layak at ligalig

itapon yaong wala nang pakinabang at yagit

pati kalat sa ating loob na dapat malupig

oo, dapat ding luminis ang isip sa nagkalat

na mga katiwaliang sa bansa'y nagwawarat

ungkatin pati basura nilang di madalumat 

upang mandarambong ay di lang basta makasibat

ibukod mo ang nabubulok sa di nabubulok

tiyaking maitapon din ang namumunong bugok

magwalis, huwag magsunog, ng nakasusulasok

bakasakaling mapalis pati sistemang bulok

walis tinting o tambo man ang gamitin mong sukat

halina't magwalis ng basurang pakalat-kalat

at baka may mapulot na dapat maisiwalat

mausig ng bayan ang katiwaliang naungkat

- gregoriovbituinjr.

Sa silong ng ating pangarap

Sa silong ng ating pangarap

minsan, nasa silong lang tayo ng ating pangarap

na animo'y di mabata ang kirot na nalasap

pagkat nasadlak sa mundong kayraming mapagpanggap

na di natin batid anong laging inaapuhap

kinaya nating tiisin anumang dusa't hirap

sila pa kayang naturingang mabuting kausap

lalo't nagpadala tayo sa dilang masasarap

na sa puso natin animo'y magandang lumingap

gawin ang dapat, patuloy tayong magpakatao

at laging tanganan ang adhikain at prinsipyo

di tayo patitinag sa mga gawang perwisyo

nadapa man ay tatayo't tatayo pa rin tayo

titindig tayo upang gawin ang nasasaisip

habang pilit inuunawa ang di natin malirip

na naroong palutang-lutang sa ating pag-idlip

na silong man ay bahain, may buhay pang nasagip

- gregoriovbituinjr.

Ang pagsukat sa bilog

Pi = 3.14159268...

sa ating paligid ay payak na sukat ang bilog

na sa palibot ay mapapansing pantay ang hubog

iba sa obalong pahaba, kaygandang anyubog

kaylaki nang tulong tulad ng gulong sa pag-inog

ang pagsukat ba ng bilog na iyan ay paano

ang radyus at diyametro nito'y masusukat mo

ang haba sa pagitan ng bilog ay diyametro

tinatawag namang radyus ay kalahati nito

sukat ng palibot ng bilog ay sirkumperensya

ang pi ay griyegong titik na sukat na pormula

halimbawa'y sa bilog susukatin mo ang erya

pi tayms radyus iskwer, pormula'y kabisaduhin na

ito'y iyong matatagpuan sa paksang dyometri

at pag-aralan mo rin ano ang trigonometri

mga paksang nagsusukat kaya dulo'y may metri

aralin lalo't kukuha ng indyinering dini

pag-aralan mo muna ang pangunahing batayan

bago mga abanteng paksa'y iyong mapuntahan

marami pa akong gagawing tulang pangsipnayan

ngunit dapat pang magsaliksik ang makatang turan

- gregoriovbituinjr.

Ang mga cactus na parang terra cotta warriors

nilagay sa sanga ng dragonprut ang mga cactus

nahahilera silang animo'y kawal na lubos

animo'y terra cotta warriors ang pagkakaayos

na kung may labanan ay di mo basta mauubos

O, kaygandang pagmasdan ng mga cactus na iyon

sa pabula nga'y mapagsasalita sila roon

na pawang mga mandirigmang naligaw lang doon

di upang lumaban kundi magpahinga't limayon

napakaayos ng kanilang pagkakahilera

bagamat mga cactus ay di naman namumunga

mahal man pag binili'y maganda naman sa mata

animo sa iyong bahay ay may mga bantay ka

mga mandirigmang cactus, huwag munang sumugod

alamin muna anong isyung itinataguyod

karapatan ba ng kapwa'y sasagasaang lugod

kung walang katuturan ay huwag magpakapagod

- gregoriovbituinjr.

* kuha ang mga litrato sa Living Gifts Nursery na hardin ng samutsaring cactus sa Barangay Alno, La Trinidad, Benguet, 10.10.2020

Una lagi ang prinsipyo

una lagi ang prinsipyo kaysa anumang lambing

ito'y napagtanto ko sa kwarantinang dumating

bawal tumambay sa inumang may pagiling-giling

pagkat tibak akong may paninindigang magaling

kahit sa basura'y may prinsipyo ring sinusunod

nabubulok at di nabubulok dapat ibukod

maging pageekobrik ay aking tinataguyod

gawaing pangkalikasa'y isa ring paglilingkod

bilang kawal ng paggawa, una lagi'y prinsipyo

pagkat narito ang buod ng diwa't pagkatao

di raw makakain ang prinsipyong sinasabi ko

ngunit di masarap kumain kung walang prinsipyo

makakain mo ba ang galing sa katiwalian?

masarap ba ang ninakaw mo sa kaban ng bayan?

masarap kumain kung galing sa pinaghirapan

lalo't wala kang inapi't pinagsamantalahan

ito ang niyakap ko bilang tao't aktibista

una ang prinsipyo't tungkulin sa bayan at masa

sa pagsusulat man o tumitinding binabaka

prinsipyo'y di ko tatalikdan kahit may problema

- gregoriovbituinjr.

Magkumot ka

halata ngang di ako sanay magkumot, talaga

kaya laging sinasabi ni misis, "Magkumot ka!"

para kasing nakabalot sa suman itong dama

kaysarap mamaluktot sa maginaw na umaga

sanay kasing matulog sa lungsod na anong banas

na nakahubad pang hihimbing, walang pang-itaas

iba ngayon, sa lugar na maginaw, naninigas

lamig na ninanamnam ng tagalungsod madalas

anong sarap ng lamig, huwag lamang magkasakit

dapat may kayakap din upang madama ang init

kumakatha man sa lamig, ano pang ihihirit?

sumunod lang sa bilin ni misis, huwag makulit

may kasabihang kung walang kumot ay mamaluktot

na may ibang kahulugan man ay mapapakamot;

sa ginaw na ito'y maninigas o manlalambot?

ah, may kumot naman kaya huwag nang mamaluktot

- gregoriovbituinjr.

Basurahan para sa plastik na ieekobrik

may mga basurahan nang para sa nabubulok

panis na pagkain, pinagbalatan ipapasok

basang papel, dahong winalis, huwag magpausok

magsunog ng basura'y mali, dapat mong matarok

may para rin sa di nabubulok na basurahan

styrofoam at gawa sa gomang pinaggamitan

boteng babasagin, sa pagkain pinagbalutan

ibat't ibang uri ng plastik ay ilagay diyan

ngunit may basurang mabebenta't magagamit pa

boteng di pa basag, tuyong karton at papel, lata

aluminum, bakal, at anupang baka mabenta

iyan ang tinatawag na "may pera sa basura"

dapat may basurahang pinagbukod ang plastik

mayroong basurahang para sa single use plastic

ang mungkahi ko namang sa utak ko'y natititik

may basurahan para sa mga ieekobrik

tuyong plastik at boteng plastik ang lalamnin niyon

sa mga eskwelahan ay may karatula doon

tuyong plastik at boteng plastik lang doon itapon

sa mungkahing ito sana'y maraming sumang-ayon

- gregoriovbituinjr.

Pakikipagkaisa sa mga api

nakipagkaisa tayo sa mga inaapi

pagkat tulad nila sa dusa rin tayo sakbibi

lalo't ako'y naiwan sa liblib na di masabi

habang mga salita'y patuloy kong hinahabi

halos madurog bawat kong lunggati sa kawalan

habang nagkakabitak-bitak ang dinaraanan

alagata ang hangad na makataong lipunan

pagkat adhika itong sa puso'y di mapigilan

adaptasyon nang makaangkop sakaling magbaha

mitigasyon nang mabawas ang epekto ng sigwa

Kartilya ng Katipunan ay niyakap kong kusa

lalo't kaginhawahan ng bayan ang diwa't pita

kawal ng paggawang sa api'y nakipagkaisa

lalo sa proletaryo't mga maralitang masa

binabaka ang pang-aapi't pagsasamantala

kumilos upang baguhin ang bulok na sistema

- gregoriovbituinjr.

Kung ako'y isang halaman

ani misis, mahilig siya sa mga halaman

kaya samutsari ang tanim sa kapaligiran

napag-usapan matapos manggaling sa cactusan

samutsari nga ang cactus sa aming napuntahan

kung ako'y isang halaman, na halimbawa'y cactus

na bihira mang makita'y di nagpapabusabos

nabubuhay sa malayong liblib, kahit hikahos

nasa ilang man, matinik akong dapat matalos

kung ako'y isang halamang kapara'y gumamela

mga nektar ng bulaklak ko'y ibibigay ko na

sa paruparo't bubuyog ng libre't anong saya

na kahit munti'y may naitulong din sa kanila

baka mabuting itulad sa talbos ng kamote

na madali lamang patubuin sa tabi-tabi

na lunas sa gutom kung sa kagipitan sakbibi

at maaari pang isahog sa ibang putahe

kung ako'y isang halamang pipitasin ni misis

ang iwing buhay ko'y iaalay nang walang amis

halimbawa ako'y ang kamatis na walang hapis

anong ligayang ang naranasan ko'y anong tamis

- gregoriovbituinjr.

* kuha ang mga litrato sa Living Gifts Nursery na hardin ng samutsaring cactus sa Barangay Alno, La Trinidad, Benguet, 10.10.2020

Pakikipaghamok sa dilim

umuulan, tipak ng bato'y bumagsak sa dibdib

tila ako'y nasa gitna ng madilim na yungib

mga halimaw ay anong bangis kung manibasib

habang inihanda na ang sarili sa panganib

naagnas ang katawan sa dulo ng bahaghari

laksa-laksang tahanan ang tila ba nangayupi

nais kong makaalpas subalit may pasubali

gapiin ang mga halimaw upang di masawi

nadarama kong tila sinusuyo ng kadimlan

patuloy na sinusubok ang aking katatagan

di nila batid na ako'y insurektong palaban

na di payag na pasistang insekto'y makalamang

tinangka ng mga halimaw na ako'y gapiin

kaya pinaghusayan ko ang eskrimahan namin

ayokong basta pagahis upang di alipinin

at patuloy ang labang tila buhawi sa bangin

umuulan, bumagsak sa dibdib ay iniinda

habang nakikipagtunggali sa sabanang putla

pumulandit ang dugong nagkasya sa sampung timba

naghingalo ang halimaw na ngayo'y hinang-hina

- gregoriovbituinjr.

Pag salat sa pag-ibig

minsan, nagdurugo ang pusong salat sa pag-ibig

pagkat walang inibig kaya dama'y  nabibikig

mabuti nang nagmahal kaysa di man lang umibig

kahit magdugo ang pusong nasawi sa pag-ibig

oo, mabuti pang masaktan ang pusong nagmahal

na ang nadaramang kirot animo'y nagpapantal

minsan, mabuti pang sa pag-ibig nagpakahangal

kaysa di umibig at inibig, nagpatiwakal

ako'y ibigin mo, O, diwata kong minumutya

pagkat ikaw ang ibig ko, magbadya man ang sigwa

babatahin ang hirap kahit magdusa't lumuha

na kung mawawala ka'y tiyak kong ipagluluksa

ayos lamang daw magbigay ng tsokolate't rosas

ngunit anila'y mabuting may pambili ng bigas

pagkat di sapat ang pagmamahal, puso'y nag-atas

na dapat nakabubusog din ang pagsintang wagas

- gregoriovbituinjr.

Dalawang nais kong disenyo sa tshirt

dalawang klaseng disenyong nais kong ipagawa

tatak sa tshirt na itinataguyod kong kusa

na sumasalamin sa pagkatao, puso't diwa

baka pag nabasa ng iba'y humanga sa likha

sa tshirt ay nakatatak ang tinahak kong daan

ang isa'y pagiging vegetarian at budgetarian

habang ang isa'y prinsipyong niyakap kong lubusan

na unang taludtod ng Kartilya ng Katipunan

una, "Ang buhay na hindi ginugol sa malaki

at banal na dahilan ay kahoy na walang lilim

kundi man damong makamandag", sa ikalwa'y sabi

ako'y isang vegetarian at budgetarian na rin

dalawang diwa, dalawang tatak ng pagkatao

na kaakibat ng yakap kong adhika't prinsipyo

kung ikaw naman, ipalalagay mo kaya'y ano

sa tshirt na sumasalamin sa personahe mo

- gregoriovbituinjr.